//////

Młode pędy kozieradki są ulubionym przysmakiem dla zajęcy

Kozieradka jest także dobrym lekiem dietetycznym dla zwierząt osłabionych, gdyż — poprawiając apetyt — przyspiesza wzrost i zwiększa wagę. Leczy nieżyty żołądka połączone z biegunkami, jak również nosówkę u psów. Dla bydła stosuje się 20—50 g, dla koni 5—20 g, dla owiec i kóz 5—15 g, dla świń 5—10 g, a dla psów 2—5 g do wewnątrz, 1—2 razy dziennie. Ujemną stroną podawania zwierzętom kozieradki jest przenikanie jej zapachu do mleka i mięsa. Kozieradka wchodzi też w skład maści dla zwierząt, stosowanych na oparzenia, odmrożenia, egzemy i świąd, a także w skład proszku przeciw zołzom u koni. Zastosowanie w gospodarstwie domowym W NASZEJ KUCHNI. W niektórych krajach kozieradka jest szczególnie ceniona jako przyprawa. Jest składnikiem indyjskiej „curry” i bułgarskiej „czubrycy”. Służy także do aromatyzowania serów (tarte serki ziołowe). W HIGIENIE OSOBISTEJ I KOSMETYCE. Kozieradka wykazuje właściwości odmładzające i upiększające i dlatego wchodzi w skład niektórych maseczek kosmetycznych, używanych szczególnie przy cerze tłustej i mieszanej. Stosowana też bywa w stanach zapalnych skóry, przy pleśniawkach, pękaniu śluzówki warg, brodawek piersiowych, trądziku i łojotoku. W takich wypadkach skórę przemywa się odwarem ze zmielonych nasion (60 g na szklankę wody) lub nakłada ciepłą rozgotowaną papkę z ewentualnym dodatkiem niewielkiej ilości kwasku cytrynowego. Ongiś używano jej również do likwidacji piegów.

Kozieradka ma działanie zmiękczające, osłaniające, przeciwzapalne, odżywcze

Właściwości i zastosowanie w lecznictwie domowym Kozieradka ma działanie zmiękczające, osłaniające, przeciwzapalne, odżywcze, witaminowe i mlekopędne, a także przeciwcukrzycowe i w mniejszym stopniu wykrztuśne. Zewnętrznie stosowana jest w schorzeniach skórnych. Najczęściej jednak przejmujące się ją do wewnątrz w formie mieszanek ziołowych, takich jak „Gastrogran”, „Rectosan”, „Fitolizy- na . W warunkach domowych zalecana jest na pobudzenie apetytu, przy stanach zapalnych i owrzodzeniach przewodu pokarmowego, jak również przy rekonwalescencji, zatruciach żołądkowych i jako środek osłaniający przy stosowaniu sulfamidów, a także przy wiosennym niedoborze witamin w organizmie. Można ją stosować samą lub jako środek osłaniający wraz z siemieniem lnianym. Odwar sporządza się z łyżeczki zmielonych nasion na szklankę wody, gotując przez 30 min. Pije się 3 razy dziennie po pól szklanki. Jako środka tuczącego używa się sproszkowanych nasion zmieszanych w równych częściach z oliwą i miodem, przyjmując po łyżeczce 3 razy dziennie. Zewnętrznie kozieradka może być używana na ropnie, przy ropnym zapaleniu skóry, czyrakach, źle gojących się owrzodzeniach żylakowych — w postaci kataplazmów lub okładów z rozgotowanych, zmielonych nasion przykładanych na gazie lub płótnie. W postaci płukanek stosuje się ją przy zapaleniu gardła lub do lewatywy przy stanach zapalnych jelita grubego zwiększenia ich mleczności. Zauważono też, że dodatek nasion kozieradki do paszy likwiduje porażenie poporodowe u bydła i zapobiega tężyczce pastwiskowej. Nasiona kozieradki dodawane do karmy dla kur zwiększają nośność i wielkość jaj, jak również podnoszą ich wartość smakową.

Kozieradka znana już była i ceniona przez Chińczyków, a w Indiach prażona stanowiła namiastkę kawy

Na granicy magii i wiedzy. W Egipcie używano jej w obrzędach religijnych. Papirus Ebersa uwzględnia ją zarówno jako pożywienie, jak też i lek. Uważano ją także za środek odmładzający i sproszkowane, wymieszane z oliwą nasiona wcierano w skórę. Była lekiem przeciwgorączkowym, obniżającym ciśnienie oraz zmniejszającym zawartość cukru we krwi. W starożytności spożywano także jej prażone nasiona jako potrawę mającą ogólnie wzmacniać i pobudzać płciowo. Na Bliskim Wschodzie używano jej do tuczenia „dam haremowych”. Szczególnie ceniona była w starożytnej Grecji, skąd jej nazwa przetrwała aż do naszych czasów jako siano greckie. Stanowiła tam lek, przyprawę, a także paszę dla zwierząt domowych. W VIII l IX wieku uprawa kozieradki za pośrednictwem benedyktynów dotarła do Europy zachodniej i środkowej. Zalecano ją wówczas na liczne Schorzenia wątroby, nerek i płuc. Potem opisywana była we wszystkich herbarzach, jako środek odmładzający i upiększający. Polska nazwa średniowieczna tej rośliny — koziorożec — pochodziła prawdopodobnie od wyglądu jej strąków, przypominających kozie rogi. Wówczas używano nie tylko nasion, ale i samego ziela. Sok wyciśnięty z rośliny polecano pić w rozmaitych schorzeniach kobiecych. Stosowano ją przy ciężkich porodach i na pobudzenie miesiączkowania, a także na choroby „maciczne”. Pomagała w schorzeniach kiszek i wzdęciach. Najczęściej były to gotowane nasiona przetarte i zażywane wraz z miodem. Duże zastosowanie miała też kozieradka jako lek zewnętrzny — w postaci plastrów i maści przygotowywanych ze zmielonych nasion oraz ziela z dodatkiem miodu, oliwy i octu winnego. Stosowano ją przy podagrze, wrzodach, „odbiciach ciała od kości”, stwardnieniach nabierających, „zołzach” i krostach. Maść sporządzona z „mąki nasion” i smalcu gęsiego „łupież z głowy wypędzała”, zaś „czerwone oczy” przemywano wodą z gotowanej kozieradki. Kneipp polecał ją przy różnych schorzeniach płucnych, nawet przy leczeniu suchot i rozedmy płuc.

Kwitnie długo i dojrzewa nierównomierni

Cała roślina zawiera sporo śluzu i odznacza się typowym, silnym aromatem oraz gorzkawym smakiem. Sposób uprawy i zbioru Roślina ta może być łatwo uprawiana w naszych ogrodach. Lubi glebę lekką, żyzną w dobrej kulturze, odchwaszczoną i bogatą w wapń. Wymaga do rozwoju dużo ciepła i stosunkowo długiego okresu wegetacji. Sama jest dobrym przedplonem, wzbogacając glebę w azot. Nie znosi nadmiaru wilgoci w okresie wiązania nasion i łatwo wówczas podlega chorobom grzybowym i bakteryjnym. Sieje się ją w kwietniu prosto do gruntu, w rzędy co 25—30 cm, na głębokość 1,5—2 cm. Wysiewa się 15 g na m2. Wschody ukazują się po 1—2 tygodniach od wysiewu. Kwitnie długo i dojrzewa nierównomiernie, a ponieważ strąki same łatwo pękają wysypując nasiona, dobrze jest zbierać je od września sukcesywnie w miarę dojrzewania. Surowcem leczniczym są nasiona. Strąki najlepiej zrywać rano lub wieczorem, gdy są wilgotniejsze, i suszyć na papierze lub płachcie. Wyłuszczone nasiona dosuszać rozłożone cienką warstwą w podwyższonej temperaturze, aby nie pleśniały. Przechowywać należy oddzielnie, w szczelnych naczyniach, aby inne surowce lub produkty spożywcze nie przeszły ich zapachem. Ostatnio w Anglii wyprowadzano odmianę „Margaret” o wysokiej zawartości saponin steroidowych. Co zawiera? Nasiona kozieradki zawierają dużo substancji śluzowych (w nich — krzem i fosfor). Śluz znajduje się w błonie komórkowej bielma nasiennego i z tego powodu przed użyciem trzeba nasiona zemleć. Poza tym zawierają one związki białkowe, cholinę, olej tłusty, olejki eteryczne, żywice, gorycze, sole mineralne (kobalt, potas, sód, miedź, magnez, wapń, mangan, żelazo, siarka, fosfor, krzem i dużo cynku), cukry i witaminy A, B, D, PP, hormony sterydowe, saponiny sterolowe, flawonoidy, alkaloid trigonellinę oraz nieznany czynnik, pobudzający laktację.

Kozieradka pospolita

Uprawiana obecnie głównie w rejonach Morza Śródziemnego, Europy środkowej, a także w Ameryce Północnej i na niewielką skalę również w Polsce. Skąd pochodzi i gdzie jej szukać? Pochodzi z Azji Mniejszej, północno-zachodnich Indii i południowo-wschodniej Europy. Typowe cechy rośliny Jest to roślina jednoroczna, do 60 cm wysoka. Korzeń ma długi i rozgałęziony. Część nadziemna budową zbliżona jest do koniczyny. Łodygę posiada prostą, wzniesioną lub pokładającą się, słabo rozgałęzioną. Liście trójdzielne, o odcinkach odwrotnie jajowatych brzegiem drobno ząbkowanych. Kwiaty są niepozorne, bladożółte lub lila, siedzące, rozmieszczone w kątach liści. Kwitnie nierównomiernie od czerwca do lipca. Owocem jest 12—20-nasidnny strąk, o długości około 8 cm, sierpowato wygięty, zakończony ostrym dziobkiem. Nasiona są bardzo twarde, o kształcie romboidalnym i zróżnicowanej barwie: od zielonkawej poprzez żółtą do brunatnej i brunatnobrązowej. Dojrzewają w końcu sierpnia i we wrześniu. Znanych jest 10 gatunków tej rośliny, przy czym znaczenie użytkowe mają jedynie kozieradka pospolita i kozieradka błękitna (Trigonella caerulea).

Olejek koprowy bywa wykorzystywany niekiedy do aromatyzowania past do zębów i mydeł

Młode łodygi bywają gotowane, podobnie jak szparagi, i podawane na gorąco z tartą bułeczką i masłem lub na zimno z cytryną i oliwą. Na sałatki używa się w niektórych krajach ogonków liściowych odmiany słodkiej, podobnie jak cykorii lub selerów naciowych, a owoce sproszkowane dodaje do potraw z kukurydzy lub ryżu, a także do niektórych mięs, szczególnie drobiu, baraniny czy sarniny (w połączeniu z czosnkiem i cebulą), dla uzyskania ciekawego smaku i zapachu.
Może też być składnikiem przyprawy piernikowej, a w przemyśle cukierniczym zastępuje się nim często anyż przy wyrobie cukierków i ciasteczek. Służy też jako dodatek aromatyzujący przy produkcji niektórych wódek i likierów. W HIGIENIE OSOBISTEJ I KOSMETYCE. Wywar z 1 łyżki sproszkowanych nasion na szklankę wody służy do wcierania w skórę głowy, jako korzystny środek na lepszy porost włosów, szczególnie łatwo przetłuszczających się, którym poza tym nadaje połysk i przyjemny zapach. Naparem takim można też przemywać twarz, szczególnie przy cerze tłustej: zdarza się jednak, że wywołuje uczulenie. W ŻYWIENIU I LECZENIU ZWIERZĄT. Koper włoski jest dobrym pożytkiem pszczelim. Ongiś — wiedząc, że pszczoły lubią zapach kopru—wycierano jego zielem wnętrze uli, aby roje z nich nie uciekały. Słoma kopru włoskiego dodana do paszy działa mlekopędne. Jako lek weterynaryjny koper wioski jest dzisiaj rzadko stosowany, chociaż należy do dobrych środków wiatropędnych poprawiających trawienie i apetyt. Napar lub dodatek owoców do paszy bywa stosowany w chorobach macicy.

Naparem z kopru można przemywać oczy przy zapaleniu spojówek

Wchodzi w skład takich leków ziołowych, jak „Pectosan” i „Neopectosan”. W lecznictwie domowym ma szczególnie szerokie zastosowanie u dzieci i osób starszych przy lekkich zaburzeniach trawiennych, bólach, wzdęciach, zaparciach, a także jako środek wykrztuśny oraz mlekopędny dla karmiących matek. Naparem można też przemywać oczy przy zapaleniu spojówek, płukać jamę ustną i gardło w stanach zapalnych. Sporządza się go z 1 łyżki zmielonych owoców i szklanki wrzątku, parzy 10—15 minut i pije po posiłkach. Jako środka wiatropędnego i pobudzającego trawienie używa się niekiedy wina koprowego, przygotowanego ze stężonego naparu zmielonych owoców kopru dodanego do białego wina gronowego. Kieliszek takiego winka pije się przy posiłkach. Olejek koprowy może być stosowany zewnętrznie jako środek bakteriobójczy i przeciw- pasożytniczy na świerzb i wszy. Zastosowanie w gospodarstwie domowym W NASZEJ KUCHNI. W południowej i zachodniej Europie koper włoski należy do roślin warzywnych i przyprawowych. Anglicy nazywają go „rybnym zielem” i dodają do potraw z ryb morskich i słodkowodnych, czasem w postaci farszu z posiekanych liści. Przyprawiają nim również tzw. masło koprowe oraz zupy rybne i warzywne (pomidorową i z zielonego groszku).

Słowiańska nazwa koper pochodzi od słowa „kopeć”, co oznaczało zapach

W dawnej Polsce używano go zarówno jako wykwintnej przyprawy, jak i wszechstronnie działającego leku. Marcin z Urzędowa pisze: „koper włoski znają ludzie wszyscy we Włoszech, silnej wagi, albowiem kołacze, chleby z nim czynią”. Wierzono, że korzeń jego „w occie warzony, wyrzuty przy gorączce oddala”, a popiół ze spalonego ziela po pól łyżki rano i wieczorem zażywany „zawroty głowy uśmierza”. Korzeń palony miał także „gruczoły otwierać i poty wzmacniać”. Na zaflegmienie piersi używano wina i miodu koprowego przyrządzonego z korzenia, drożdży i syty miodowej. W podobnym celu stosowano syrop z korzeni lub nasion, gotowanych z cukrem lodowatym. Często pito go z mlekiem. „Na oczy ciemne, płynące” używano specjalnej wody z korzenia. W medycynie ludowej wywar ze sproszkowanych nasion uważano za środek ogólnie wzmacniający, służący też do przemywania oczu, „gnojących się” ran i nacierania głowy „na porost włosów”. Stosowano również owoce przy katarze żołądka i regulacji miesiączkowania u kobiet oraz jako środek moczopędny. Właściwości i zastosowanie w lecznictwie domowym Koper wioski wykazuje działanie rozkurczowe, wykrztuśne, pobudzające trawienie, wiatropędne i mlekopędne.

Olejek znajduje się w całej roślinie

Co zawiera? Głównym składnikiem owoców jest olejek zawierający m.in. anetol, fenchon, pinen i limonen. Olejek znajduje się również w niewielkich ilościach w całej roślinie. Ponadto owoce zawierają flawonoidy, fitosterole, tłuszcze, węglowodany, wosk, białka i cukry. Skład olejku i jego zapach różnią się w zależności od odmiany i pochodzenia rośliny. Koper włoski to jedna z najstarszych roślin leczniczych, znana w medycynie chińskiej i sta- roegipskiej (papirus Ebersa), a także greckiej, rzymskiej i arabskiej. Zaliczany do 7 roślin świętych, stosowany był w chorobach przewodu pokarmowego. Grecy i Rzymianie uważali go za środek wzmacniający wzrok. W średniowieczu uprawiano koper wioski w ogrodach przyklasztornych i dobrach królewskich Karola Wielkiego. Znano około 200 recept na jego stosowanie, między innymi wchodził w skład „proszku troistego” i „afrodyzjaku” — środka na popęd płciowy.

Koper dobrze się rozwija przy wysokiej temperaturze i niskiej wilgotności powietrza

Wzrost i rozwój rośliny uzależnione są w znacznym stopniu od warunków atmosferycznych. Dobrze się rozwija przy wysokiej temperaturze i niskiej wilgotności powietrza, w przeciwnym wypadku często w okresie kwitnienia podlega chorobom grzybowo-bakteryjnym obniżającym znacznie plony. Surowcem są głównie owoce. Zbioru dokonuje się, gdy większość owoców w baldachu zmienia barwę na zielonkawobrunatną i zaczyna zasychać (wrzesień — początek października). Dojrzałe baldachy ścina się sukcesywnie, ‚ dosuszając na plandece lub na papierze w cieple i przewiewie, a następnie młóci i jeszcze raz dosusza, ponieważ wykazują skłonność do łatwego pleśnienia. Przechowywać je należy w szczelnych naczyniach1, aby nie straciły właściwego aromatu. Dla otrzymania ziela jako przyprawy można koper włoski wysiewać do skrzyneczek na balkonie.